Đô thị di sản thiên niên kỷ Hoa Lư – Bối cảnh của cảnh quan di sản văn hóa

Hình thái không gian của Hoa Lư dựa vào Cảnh quan di sản văn hóa

Thuật ngữ Cảnh quan di sản văn hóa lần đầu tiên được nhà lý luận theo thuyết phát triển lãnh thổ, PGS.TS Đoàn Minh Huấn đưa ra tại Hội thảo “Lượng hóa giá trị Quần thể danh thắng Tràng An và phát triển thương hiệu của điểm đến di sản thế giới”. Theo ông, mô hình Đô thị di sản thiên niên kỷ là hướng đi, nhằm bảo vệ các giá trị thiên nhiên, đồng thời giải quyết những thách thức về phát triển đô thị, biến đổi khí hậu và môi trường. Xây dựng Hoa Lư theo mô hình đô thị văn hóa – nơi con người sống hòa quyện với di sản và bảo vệ, phát huy giá trị di sản, hướng tới phát triển nền kinh tế xanh, tài nguyên di sản dẫn dắt để tạo ra các ngành công nghiệp văn hóa sáng tạo, chuỗi các cảnh quan văn hóa đô thị lịch sử: Công viên di sản, công viên giải trí, công viên phim trường và các ngành công nghiệp thể thao…

Với Hoa Lư, việc khẳng định là mô hình đô thị di sản, đô thị cảnh quan văn hóa bảo đảm tính hài hòa giữa kiến trúc nhân tạo với môi trường thiên nhiên, giữa tính hiện đại và bảo tồn giá trị truyền thống (khác hẳn với các mô hình đô thị công nghiệp kiểu “bê tông hóa”). Điều đó cũng trái ngược với các mô hình đô thị hóa thôn tính di sản, xâm hại môi trường, tạo hố ngăn cách phát triển giữa đô thị với nông thôn. Là một mô hình đô thị dung nạp được bản sắc địa phương, lấy tinh hoa là Cố đô Hoa Lư, kiến trúc công trình, văn hóa và lối sống cư dân Hoa Lư thể hiện phong cách đô thị di sản thiên niên kỷ và giàu tiềm năng tiến tới một thành phố sáng tạo.

Hoa Lư hiện đang thúc đẩy tầm nhìn và sáng kiến UNESCO về: Xây dựng triết lý Phụng dưỡng Mẹ Thiên nhiên; mô hình đô thị di sản cảnh quan văn hóa; đổi mới sáng tạo; phát triển công nghệ phục dựng, mô phỏng AI; phát triển các ngành kinh tế sáng tạo làm nền tảng kinh tế.

Đây là những định hướng quan trọng nhằm thiết lập chuỗi các Hành động chiến lược đột phá cho Hoa Lư trở thành Đô thị di sản thiên niên kỷ, lấy Du lịch di sản và Công nghiệp văn hóa làm nền tảng phát triển.

Hạ tầng kinh tế di sản, kinh tế du lịch, văn hóa của Đô thị di sản thiên niên kỷ Hoa Lư

Theo Mercer, có một “sự thay đổi về văn hoá” đang vượt qua cấu trúc bên trong và thâm nhập vào các hoạt động kinh tế của các thành phố trên toàn thế giới. Trong xã hội hậu công nghiệp, văn hoá đang trở thành một ưu tiên chiến lược, đặc biệt đối với lĩnh vực du lịch di sản văn hóa và sự hình thành các Thành phố di sản thế giới kết thành mạng lưới toàn cầu đang thúc đẩy Công nghiệp văn hóa sáng tạo. Các giá trị văn hoá và di sản cho phép tạo ra lợi ích kinh tế từ các lợi ích phi kinh tế, chẳng hạn như các yếu tố mang tính biểu tượng và thương hiệu, các truyền thuyết, huyền thoại, truyền thống văn hoá, lối sống, tâm linh đang trở thành nhu cầu chung

Điểm qua một số kế hoạch về công nghiệp sáng tạo của tỉnh Ninh Bình:

• Định hình các công trình văn hóa tâm linh thể hiện tầm vóc đô thị di sản Cố đô đầu tiên của Đại Cồ Việt sau một ngàn năm Bắc thuộc, là nơi nuôi dưỡng và phát tích ba trường phái Thiền nổi tiếng (Thảo Đường, Tì ni đa lưu chi, Trúc Lâm): Đàn Kính Thiên, Đàn Nam Giao cổ, chùa Bái Đính cổ, phục dựng và tu bổ các công trình tín ngưỡng, tôn giáo và các bút tích của danh nhân nhiều đời;
• Các thiết chế văn hóa biểu tượng mới của thành phố toàn cầu như Quảng trường Đinh Tiên Hoàng, Nhà hát Phạm Thị Trân, Công viên văn hóa Tràng An, Trung tâm tổ chức sự kiện, tượng đài các danh nhân, cầu sông Vân,…
• Quy hoạch, đầu tư xây dựng Bảo tàng Tổng hợp, Cung triển lãm, Hội chợ, Trung tâm nghệ thuật đương đại, Tháp thiên niên kỷ, Công viên thắp sáng Dục Thúy Sơn, phục dựng, tái hiện Hoàng thành Hoa Lư, các công trình thuộc quân thành như cung điện, lâu đài, phủ đệ, trường thành… tạo nên điểm nhấn của đô thị di sản thiên niên kỷ xứng tầm đô thị di sản Cố đô Hoa Lư.

Nên lưu ý đến xu hướng không gian tích hợp khi xây dựng các Trung tâm dịch vụ du lịch – Hạ tầng dịch vụ đô thị, không nên dàn trải để đạt hiệu suất đô thị và dễ đáp ứng yêu cầu phát triển một thành phố mang đặc thù di sản, du lịch, công nghiệp văn hóa, giải trí, đổi mới sáng tạo: Hệ thống các trường đại học, Công nghiệp giải trí, thể thao, Công nghệ và Hub sáng tạo, khách sạn quốc tế… Đặc biệt, tính kết nối giữa Hệ thống phim trường, học viện bóng đá quốc tế, trung tâm đổi mới sáng tạo quốc tế đang trở thành hiện hữu.

Hoa Lư bao gồm ba Cấu trúc cốt lõi: Thành phố di sản, Thành phố sáng tạo, và Cảnh quan di sản văn hóa

Từ kết quả đề án Lượng giá giá trị di sản thế giới Tràng An công bố ngày 6/3/2025 vừa qua, các tổ chức quốc tế và trong nước đã khẳng định: Chính sách bảo tồn di sản như một nền tảng phát triển Hoa Lư theo đặc thù của Đô thị di sản thiên niên kỷ và Thành phố sáng tạo kết nối liên vùng và vùng, tỉnh, đặc biệt Hoa Lư còn là trung tâm du lịch quốc gia và quốc tế. Các mô hình phát triển được khuyến nghị áp dụng cho Ninh Bình:

• Không gian phát triển Đô thị di sản và Cảnh quan di sản văn hóa thiên niên kỷ;
• Mô hình di sản dẫn dắt công nghiệp văn hóa sáng tạo trong phát triển kinh tế tương lai;
• Mô hình du lịch di sản mang tính bản địa bền vững;
• Mô hình đất ở và đất nông lâm nghiệp cộng sinh với sinh kế và định cư bền vững;
• Mô hình bảo tồn các Di sản thế giới mang đặc thù châu Á.
  Thành phố nằm ở giao điểm “ngã 5” trên các giao lộ chiến lược phía nam đồng bằng sông Hồng bảo đảm giao thương các vùng miền đất nước, từ Hoa Lư kết nối với đô thị lớn, các vùng miền, nhất là các tỉnh phía Bắc. Đây là vị trí đắc địa hiếm có, thuận lợi cho giao thương, tổ chức lãnh thổ, quản trị liên kết vùng, thu hút đầu tư, thực hiện đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hóa, đô thị hoá, kết nối liên vùng.

Bốn trấn của đô thị di sản thiên niên kỷ Hoa Lư :

• Đô thị di sản phía Bắc (Trấn Bắc): Câu chuyện đô thị cổ sông Hoàng Long; Phục dựng Cố đô Hoa Lư lịch sử, Công viên bảo tàng khảo cổ học tiền sử; Các tuyến du lịch khảo cổ học; Thị trấn Thiên Tôn – con đường phía Bắc dẫn vào Quần thể di sản Tràng An…
• Đô thị di sản phía Đông (Trấn Đông): Trung tâm hoạt động chính của đô thị di sản Câu chuyện khu phố cổ Hoa Lư từ Gò Kỳ Lân ra sông Hoàng Long, Con đường di sản Thăng Long Hoa Lư, Đường dẫn phía Đông vào tuyến Tràng An và các di sản định cư làng xã thiên niên kỷ…
• Đô thị di sản phía Nam (Trấn Nam): Trung tâm hoạt động du lịch cộng đồng, Trung tâm sản vật thủ công truyền thống, không gian nhà Trần và hành cung Vũ Lâm, Tam Cốc và các hoạt động cộng đồng di sản bản địa tại Ninh Hải; Các tuyến du lịch di sản cộng đồng…
• Đô thị di sản phía Tây (Trấn Tây): Không gian Phật giáo và Tâm linh: Chùa cổ Bái Đính gắn với Quốc sư Minh Không và nền Sinh dược huyền thoại, Tàng kinh Phật giáo thời Bắc thuộc – hộ quốc dân thân; Khu phức hợp du lịch chùa Bái Đính; Các định cư vùng ngập nước Gia Viễn và Hoa Lư cổ…

Cấu trúc khu vực thành phố sáng tạo Hoa Lư – Thúc đẩy phát triển Hành lang công nghiệp văn hóa với 07 Trung tâm động lực mới:

• Trung tâm 1: Tái hiện cố đô Hoa Lư & đô thị cổ Hoa Lư.
• Trung tâm 2 – Trung tâm lịch sử thiên niên kỷ: Công viên bảo tàng khảo cổ học và trung tâm tiền sử Đông Nam Á, bảo tàng Phật giáo Việt Nam thời dựng nước
• Trung tâm 3 – Trung tâm nghệ thuật sáng tạo: Trung tâm EXPO (hội chợ thương mại quốc tế mỹ nghệ truyền thống…), Trung tâm festival âm nhạc, nghệ thuật trình diễn, lễ hội, nghệ thuật dân gian…, Trung tâm triển lãm công nghiệp văn hóa sáng tạo, hội chợ và các trung tâm ẩm thực dân gian
• Trung tâm 4 – Đại học liên ngành nghệ thuật và kinh tế di sản: Thiết kế sáng tạo: design đồ họa, thực tại ảo, media, thời trang, thiết kế cho công nghiệp văn hóa sáng tạo, Lab-startup sản phẩm bản địa
• Trung tâm 5 – Trung tâm du lịch di sản: Trung tâm UNESCO Tràng An Hoa Lư, Trung tâm nghiên cứu – diễn giải liên tục về di sản thế giới Tràng An và Ninh Bình, Trung tâm đào tạo và phát triển nhân lực du lịch, Trung tâm quảng bá hình ảnh di sản và thu hút đầu tư, du khách, Trung tâm bảo hộ các hoạt động du lịch và di sản
• Trung tâm 6 – Trung tâm hoạt động cộng đồng di sản và sáng tạo: Hoạt động khởi nghiệp, Các hiệp hội di sản – du lịch – công nghiệp sáng tạo, Các hội thảo hội nghị và trao đổi kinh nghiệm, Trung tâm hỗ trợ sự tham gia
• Trung tâm 7 – Trung tâm công nghệ thực tại ảo: Công viên phần mềm thực tại ảo, Các lab sản xuất thử nghiệm, Triển lãm công nghệ, Trung tâm đào tạo và chuyển giao, Hội nghị và EXPO công nghệ, Xúc tiến đầu tư

 Xây dựng thương hiệu Đô thị di sản thiên niên kỷ Hoa Lư

Các nghiên cứu đã khẳng định rằng các thành phố thế kỷ 21 sẽ cạnh tranh dựa trên các giá trị được tạo ra và thể hiện trong các sản phẩm và dịch vụ, di sản đô thị, mong muốn và con người. Điều đó có nghĩa là hầu hết các nhà hoạch định cố gắng xây dựng thương hiệu, quảng bá hình ảnh và xúc tiến thương mại cho đô thị của mình. Mặc dù, hầu hết họ đều cố gắng xây dựng một công trình biểu tượng cho thành phố, nhưng yếu tố văn hóa địa điểm cũng rất quan trọng. Bởi, ấn tượng về điểm đến cần được biểu lộ, ghi nhớ và gia tăng theo mức độ trải nghiệm sống động cho du khách. Hơn nữa, thương hiệu của thành phố sẽ cung cấp và hoàn thiện khái niệm văn hoá đô thị, bên cạnh các công trình biểu tượng, văn hoá, còn cả không gian và địa điểm của sự tích luỹ và trải nghiệm đa dạng.

Đô thị di sản Hoa Lư như một biểu tượng tương lai, hướng đến chất lượng và tiêu chí thẩm mỹ, góp phần khẳng định vị thế của Di sản văn hoá – thiên nhiên Tràng An – Cố đô Hoa Lư và Thăng Long – Hà Nội trong tiếp nối đương đại. Nơi đây còn là không gian đô thị có sự hiện diện của các thương hiệu quốc tế nổi tiếng trên các lĩnh vực thương mại, dịch vụ, du lịch như Marriott, Pullman, Wyndham, Big C, Outlet…
Hơn nữa, văn hoá và các sản phẩm văn hoá như vậy được coi là tài nguyên đáp ứng “nhu cầu tầng cao” (theo tháp nhu cầu của Maslow) của sự phát triển xã hội cao hơn, văn minh sáng tạo và tri thức = tính chất của dạng Thành phố sáng tạo.

Như vậy Đô thị di sản thiên niên kỷ bao chứa cả Thành phố di sản thế giới và Thành phố sáng tạo là hướng đi đúng đắn của Đô thị hóa kiểu mới trong các chiến lược phát triển đột phá. Các Chuỗi kinh tế – chức năng chính đi cùng xây dựng thương hiệu Đô thị di sản thiên niên kỷ Hoa Lư như sau:

• Chuỗi giá trị gia tăng cao 1: Nhóm chức năng Kinh tế di sản.
• Chuỗi giá trị gia tăng cao 2: Nhóm chức năng của Kinh tế sáng tạo và nghệ thuật.
• Chuỗi giá trị gia tăng cao 3: Nhóm chức năng của Kinh tế tri thức.
• Chuỗi giá trị gia tăng cao 4: Nhóm chức năng của Công nghệ và Chuyển đổi số.

 Khuyến nghị về một số ngành nghề mới trong Đô thị di sản thiên niên kỷ

Để phát triển Đô thị di sản thiên niên kỷ, có thể tập trung vào những khu vực và ngành nghề sau đây:

• Thứ nhất: Xây dựng các trường Đại học, viện nghiên cứu, trung tâm diễn giải di sản và chuyển giao kinh tế tri thức.
• Thứ hai: Xây dựng hạ tầng chất lượng cao của nền kinh tế Du lịch di sản và sáng tạo.
• Thứ ba: Công viên khoa học công nghệ/công nghệ cao và Dịch vụ di sản. Mục đích: (1) hỗ trợ và thúc đẩy phát triển công nghệ di sản – thực tại ảo cho địa phương vì qui định ngặt nghèo của tính nguyên vẹn của công ước quốc tế về tôn vinh di sản thế giới, thông qua thúc đẩy R&D công nghiệp; (2) thu hút các công ty IT, dựa trên công nghệ; và (3) đẩy nhanh quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế thâm dụng lao động hay vốn sang nền kinh tế thâm dụng tri thức – tạo điều kiện cho kinh tế Ninh Bình đổi mới và phát triển dựa trên di sản và tri thức.
• Thứ tư: Công viên công nghiệp xanh/Kinh tế tuần hoàn (chế biến nông sản). Mục đích: Các doanh nghiệp chế biến thực phẩm và đồ uống… trở thành người dẫn dắt chuỗi cung ứng nông nghiệp chất lượng cao (ra thế giới) của khu vực Đồng Bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ và miền núi trung du phía Bắc.
• Thứ năm: Trung tâm thương mại/outlets: Mục đích: Trở thành nơi giao thương các sản phẩm phục vụ tiêu dùng và công/nông nghiệp xanh cho Ninh Bình và các đô thị lân cận trong vùng. Outlet phục vụ bán lẻ: Tập trung các sản phẩm thời trang, mỹ phẩm, hàng tiêu dùng nhằm thu hút các nhãn hiệu/thương hiệu/tập đoàn bán lẻ tới đầu tư/tham gia và bán lẻ trực tiếp cho người tiêu dùng. Mô hình này không chỉ thu hút người dân trong đô thị, những đô thị xung quanh mà còn thu hút du khách tới du lịch và mua sắm. Outlet bán buôn: Mô hình triển khai thực hiện theo các nhóm hàng hóa đầu vào phục vụ sản xuất công nghiệp hay đô thị hóa tốc độ cao (các khu chuyên bán buôn hàng nội thất, thiết bị phục vụ xây dựng, hay các khu chuyên phục vụ nguyên, phụ liệu đầu vào phục vụ ngành sản xuất thủ công mỹ nghệ, chế biến sâu, đồ gỗ…).
• Thứ sáu: Các Hub Trung tâm văn hóa sáng tạo nghệ thuật (nghệ thuật, biểu diễn, hội chợ quốc tế, ẩm thực, lễ hội dân gian, phim trường, thiết kế, thời trang…).
• Thứ bảy: Kinh tế tri thức (tập trung vào viện trường đại học nghiên cứu phát triển, giáo dục và tư vấn phát triển, trung tâm tổ chức sự kiện/hội nghị quốc tế …).

KẾT LUẬN

Những vấn đề cốt lõi cho Đô thị di sản thiên niên kỷ được trình bày trong bài viết này đã được tích lũy trong nhiều năm nghiên cứu thực tiễn ở Việt Nam. Chúng ta cần có lộ trình đi từ Tư duy lý luận và thực tiễn, Khung hành động và các chiến lược động lực, Thiết lập hạ tầng phát triển cho kinh tế di sản và kinh tế sáng tạo, Đổi mới Hệ sinh thái phát triển (Di sản và Sáng tạo – nghệ thuật – trí thức), Thiết lập Cấu trúc không gian tổng thể và chức năng mới và Các chuỗi giá trị gia tăng cao là “nồi cơm” của đô thị, Các dự án động lực và sự tham gia (Quốc tế, Nhà nước, Nhà đầu tư, Nhà khoa học, Cộng đồng dân cư), cho đến Diễn giải liên tục về phát triển tiếp nối Di sản thế giới Văn hóa – Thiên nhiên – Định cư thiên niên kỷ vào tương lai.
Bởi vậy, những công việc này rất cần thiết để xây dựng nội hàm và không gian, biểu tượng, thương hiệu điểm đến ra toàn cầu về Đô thị Hoa Lư – Đô thị di sản thiên niên kỷ phát triển thịnh vượng và bền vững.